Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pracy w praktyce

2 sierpnia 2018

NR 5 (Lipiec 2018)

Słabe ogniwo
Niedozwolone klauzule w umowach o pracę

Mówi się, że papier wszystko zniesie, ale już umowa o pracę na pewno nie. Jakie zapisy wprowadzone do umowy z pracownikiem są niezgodne z prawem i mogą narazić pracodawcę na konsekwencje?

Z artykułu dowiesz się:

  • Jakie zapisy wprowadzone do umów o pracę są niezgodne z obowiązującym prawem i dlaczego?
  • Jakie konsekwencje dla pracodawcy wiążą się z umieszczaniem takich zapisów w umowach?
  • Jak powinny brzmieć takie zapisy, aby mogły być uznane za zgodne z obowiązującymi przepisami?

 

Zgodnie z art. 29 Kodeksu pracy, umowa o pracę powinna zawierać następujące elementy: strony umowy, rodzaj umowy, datę jej zawarcia oraz warunki pracy i płacy, w szczególności: 

  • rodzaj pracy,
  • miejsce wykonywania pracy,
  • wynagrodzenie za pracę odpowiadające rodzajowi pracy, ze wskazaniem składników wynagrodzenia,
  • wymiar czasu pracy,
  • termin rozpoczęcia pracy.

Poza wyżej wymienionymi elementami strony stosunku pracy mogą ustalić w umowie dodatkowe klauzule, w tym prawa i obowiązki pracownika i pracodawcy. W orzecznictwie sądów przyjmuje się wyraźnie, że zakres negocjacji stron jest o wiele szerszy i mają one prawo wpisać do umowy o pracę inne postanowienia dotyczące bardzo różnych aspektów zatrudnienia, w tym np. klauzulę poufności, obowiązek przestrzegania określonych polityk obowiązujących w spółce czy grupie spółek, ograniczenie pracodawcy polecania pracy w godzinach nadliczbowych, np. do maksymalnie 2 na dobę czy 6 na tydzień itp. (por. wyrok Sądu Naj-
wyższego z dnia 6 października 1976 r., I PRN 66/76).

Wpisanie do umowy o pracę dodatkowych postanowień oznacza, że należy je traktować jako istotne warunki umowne. W ten sposób można znacznie zmienić prawa i obowiązki wynikające z przepisów Kodeksu pracy. Na przykład pracownik może wynegocjować w umowie, że nie będzie świadczył pracy w godzinach nadliczbowych w przypadkach szczególnych potrzeb pracodawcy, co w praktyce oznacza, że pracodawca nie będzie mógł polecić pracownikowi świadczenia pracy w godzinach nadliczbowych na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 k.p., 
tj. w przypadku szczególnych potrzeb pracodawcy.

Dodatkowe postanowienia umowne mogą być ustalone w interesie pracodawcy lub w interesie pracownika. Umowa o pracę może więc nie tylko zawierać postanowienia korzystniejsze dla pracownika od przepisów prawa pracy, lecz także przyznawać pracownikowi świadczenia nieprzewidziane w tych przepisach dla ogółu pracowników, np. różnego rodzaju benefity, prawo do dodatkowych dni wolnych, pracy w systemie home office itp. 

Skutek nieważności niektórych postanowień umownych

Należy postawić pytanie: co dzieje się (jaki jest skutek prawny), jeżeli strony ustalą w umowie o pracę takie dodatkowe postanowienia, które są niedozwolone w prawie pracy?

Postanowienia umowy o pracę sprzeczne z ustawą albo mające na celu jej obejście są nieważne, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek. Nieważne są także postanowienia umowne sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 sierpnia 2015 r., III AUa 421/15). 

Do tego typu postanowień można np. zaliczyć: prawo pracodawcy do polecania pracy w godzinach nadliczbowych pracownikom opiekującym się dzieckiem w wieku do czterech lat bez ich zgody.

Niestety, zaproponowana odpowiedź nie jest prostym kluczem dla ustalenia, czy konkretne postanowienie umowne można uznać za nieważne. Wymaga to bowiem dobrej znajomości przepisów prawa pracy, orzecznictwa sądów i poglądów nauki prawa pracy, w świetle których autor analizujący tekst umowy może wyprowadzić wniosek co do skutku nieważności postanowienia ustalonego przez strony.

Dla pełnego zrozumienia wyżej wymienionych wniosków należy przy analizie danego postanowienia umownego odpowiedzieć na pytanie, czy to, co strony zawarły w umowie, jest uregulowane przepisami bezwzględnie obowiązującymi lub też przepisami o charakterze jednostronnie bezwzględnie obowiązującym.

W przypadku ustalenia, że strony ustaliły w umowie o pracę określone postanowienie wbrew przepisom bezwzględnie obowiązującym, następuje skutek nieważności.

Prawa pracowników mogą być, co do zasady, zmieniane na ich korzyść, np. zagadnienia urlopowe. Pracodawca może ustalić w układzie zbiorowym pracy, że pracownik ma prawo do większej liczby dni urlopu wypoczynkowego, aniżeli liczba dni wynikająca z przepisów Kodeksu pracy. Wówczas takie postanowienie będzie ważne. Przepisy prawa pracy dające pracownikom określone prawa (urlopowe, w zakresie wynagradzania itp.) mogą być co do zasady zmieniane na korzyść pracowników. Jeżeli postanowienie umowne jest mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy, wówczas należy je uznać za nieważne. Jeżeli zaś postanowienie umowne jest korzystniejsze niż przepisy prawa pracy, wówczas uznamy, że postanowienie to jest ważne i skuteczne.

Przykłady postanowień nieważnych i kontrowersyjnych

1. Postanowienia prowadzące do zrzeczenia się prawa pracownika do wynagrodzenia, w tym wszelkiego rodzaju wypłat mających charakter wynagrodzenia (premie, dodatki, nagrody jubileuszowe, trzynastki itp.).

Wszelkie tego typu postanowienia są niezgodne z art. 84 k.p. Reguła zakazu zrzeczenia się ma także zastosowanie do ugód zawieranych z pracownikiem w przypadku zawierania porozumienia o rozwiązaniu umowy o pracę oraz ugód sądowych, które mają na celu zakończenie sporu i wszelkich prowadzonych postępowań spornych.

Przedmiotowy zakaz dotyczy w szczególności wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych.

Jeżeli chodzi o premie i należności podobne do premii, w praktyce wielokrotnie jest sporne, czy pracownik wypracował przesłanki premiowe (wynikowe, jakościowe itp.). W takich sytuacjach w świetle praktyki sądowej możliwe jest zawieranie ugód, w których strony stosunku pracy uregulują zasady zapłaty premii. Oznacza to (mówiąc w pewnym uproszczeniu), że możliwe jest zobowiązanie pracodawcy do zapłaty premii poniżej jej wysokości wynikającej z regulaminu premiowania czy wynagradzania.

2. Postanowienia zmieniające na niekorzyść pracownika jego prawo do odszkodowania w przypadku niezgodnego z prawem lub nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę; także postanowienia wyłączające lub ograniczające prawo pracownika do odwołania się do sądu od decyzji pracodawcy zmierzających do rozwiązania stosunku pracy lub zmiany warunków pracy i płacy.

W umowie o pracę nie jest możliwe przyjęcie tego typu postanowień, w świetle których pracownik zrzeka się dochodzenia jakichkolwiek roszczeń na drodze sądowej. Jest to niezgodne z ogólną regułą prawa do sądu wynikającą z art. 46 ust. 1 Konstytucji RP i wielu aktów prawa międzynarodowego. W świetle tych regulacji oraz przepisów Kodeksu pracy nie jest także możliwe przyjęcie w umowie, że ewentualne roszczenia o odszkodowanie z różnych tytułów będą poniżej minimalnych kwot uregulowanych w Kodeksie pracy. Wniosek taki wynika z faktu, że te przepisy, które regulują roszczenia pracownika, mają charakter bezwzględnie obowiązujący, a zatem ich odmienne regulowanie na niekorzyść pracownika nie jest dopuszczalne.

3. Postanowienia naruszające uprawnienia pracownika wynikające z przepisów o czasie pracy, w tym ograniczające jego prawo do dobowego i tygodniowego odpoczynku, prawo pracownika do rekompensaty za pracę w godzinach nadliczbowych, ograniczające wysokość dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych, przedłużające normy czasu pracy ponad minimalny poziom wynikający z przepisów powszechnie obowiązujących (Kodeks pracy, ustawy) lub wynikających z autonomicznego prawa pracy (układy zbiorowe pracy, porozumienia zbiorowe, regulaminy).

Przepisy Kodeksu pracy regulujące prawo do odpoczynku oraz normy i wymiar czasu pracy mają charakter, co do zasady, jednostronnie bezwzględnie obow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "HR Business Partner"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy