Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pracy w praktyce

22 lipca 2020

NR 17 (Lipiec 2020)

Prawa autorskie w relacji pracodawca-pracownik w praktyce

17

Pracodawcy, których pracownicy wykonują pracę twórczą, mogą być zainteresowani rozpowszechnianiem dzieł swoich pracowników i czerpaniem z tego korzyści. Aby doszło do nabycia praw autorskich do utworu pracownika, musi być spełnionych kilka warunków. Brak któregokolwiek z nich oznacza potrzebę zawarcia umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych.

Prawa autorskie chronią działalność twórczą – każdy przejaw takiej działalności, o ile ma charakter indywidualny. W wyniku działań podejmowanych przez twórcę powstaje utwór i to on jest przedmiotem praw autorskich. Utworem są zatem publikacje literackie, dzieła plastyczne, dzieła muzyczne, ale też programy komputerowe i filmy czy fotografie, chociażby nie były ukończone. Nie jest natomiast utworem idea, procedura czy koncepcja matematyczna. Uzasadnieniem dla wyłączenia określonych kategorii działalności ludzkich jest to, że prawa autorskie nie mają chronić każdego przejawu aktywności intelektualnej człowieka. Tak daleko posunięta ochrona mogłaby stanowić przeszkodę w rozwoju kultury, nauki lub gospodarki.
Mówiąc o prawach autorskich, najczęściej mamy na myśli majątkowe prawa autorskie. Rozumiemy przez mnie prawa, które pozwalają osobie, której przysługują, korzystać z utworu, pobierać wynagrodzenie od innych osób, które korzystają z utworu, oraz rozporządzać nim, czyli na przykład udzielić licencji na korzystanie z programu komputerowego. Prawa autorskie majątkowe w chwili powstania utworu przysługują twórcy, ale na mocy różnych zdarzeń (np.: w drodze umowy, dziedziczenia) mogą przejść na inne osoby.
Natomiast prawa autorskie osobiste zawsze przynależą twórcy i są niezbywalne. Stanowią one o więzi twórcy z utworem, która wyraża się przez prawo do autorstwa utworu, oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo, nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania, decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności, nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

POLECAMY

Powstanie utworu w pracy

Są takie zawody, z którymi powstawanie utworów jest naturalnie związane. Architekt tworzący projekt domu, programista tworzący program komputerowy czy muzyk zatrudniony w teatrze do komponowania muzyki do spektakli to tylko przykłady z licznej grupy. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych1 reguluje w art. 12 kwestie pogodzenia praw twórcy – pracownika z prawami zatrudniającego go pracodawcy, który ma korzystać z dzieł stworzonych przez swoich podwładnych.
Pracodawca może z mocy prawa nabywać autorskie prawa majątkowe do utworów stworzonych przez swoich pracowników. Jednak żeby tak się stało, muszą być spełnione następujące warunki: musi istnieć stosunek pracy, pracownik musi mieć wynikający ze stosunku pracy obowiązek wykonywania pracy twórczej i w wyniku wykonywania tych obowiązków musi powstać utwór, który został przyjęty przez pracodawcę. Zasady te mają zastosowanie, o ile pracodawca i pracownik w umowie nie postanowili inaczej.
 

Warunki nabycia majątkowych praw autorskich do utworu pracowniczego:

  • istnieje stosunek pracy,
  • pracownik w ramach stosunku pracy ma obowiązek wykonywania pracy twórczej,
  • powstał utwór w wyniku wykonywania obowiązków pracowniczych,
  • utwór został przyjęty przez pracodawcę,
  • pracownik i pracodawca nie umówili się inaczej.


Jeżeli powyższe warunki są spełnione, pracodawca nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Oznacza to, że prawa autorskie przechodzą z twórcy (pracownika) na pracodawcę z mocy samego prawa, bez potrzeby dokonywania dodatkowych czynności prawnych, takich jak zawarcie umowy przeniesienia praw autorskich.

Tab. 1. Majątkowe i osobiste prawa autorskie – porównanie
Majątkowe prawa autorskie Osobiste prawa autorskie
Prawo do korzystania z utworu Prawo do autorstwa utworu
Prawo do rozporządzania utworem Prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem
Prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu Prawo do udostępniania utworu anonimowo
  Prawo do nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania
  Prawo decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności
  Prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu


Jak uniknąć błędów skutkujących brakiem nabycia praw autorskich

W pierwszej kolejności trzeba pamiętać, że regulacją art. 12 ustawy o prawie autorskich i prawach pokrewnych ma zastosowanie tylko w stosunku do pracowników. Jeśli zatem określona osoba jest zatrudniona na innej podstawie prawnej, na przykład na podstawie umowy o świadczenie usług, to prawa autorskie do stworzonych przez nią utworów nie będą przechodziły „automatycznie” na zleceniodawcę. W tym wypadku potrzebne będzie zawarcie umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych, w której strony ustalą warunki nabycia praw przez zleceniodawcę, na przykład kwestię wynagrodzenia dla twórcy. W przypadku nabycia praw do utworu pracowniczego ustalenie dodatkowego wynagrodzenia nie jest konieczne – twórca jest wynagradzany w ramach swojego wynagrodzenia pracowniczego.
Pracodawca musi zweryfikować, na których stanowiskach pracy jest wykonywana praca twórcza i upewnić się, czy załączony do umowy o pracę zakres obowiązków lub sama umowa potwierdza, że do zadań pracownika należy tworzenie utworów. Przykładowo, jeśli wydawca zatrudnia dziennikarza, to w zakresie jego obowiązków musi znaleźć się na przykład „opracowywanie recenzji spektakli teatralnych”, „tworzenie tekstów o bieżącym życiu gospodarczym miasta”. Jest to ważne, ponieważ brak związku między powstaniem utworu a obowiązkami pracownika doprowadzi do sytuacji, w której pracodawca nie nabędzie praw autorskich do utworu. Jeśli zatem na przykład księgowy pochwali się pracodawcy, że umie opracować program komputerowy do wyliczenia wynagrodzeń, a tworzenie programów komputerowych nie leży w zakresie jego obowiązków, koniecznym będzie zawarcie umowy przeniesienia praw autorskich. Utwór powstały poza obowiązkami pracownika, choćby nawet był tworzony w godzinach pracy, nie jest utworem pracowniczym w rozumieniu art. 12 ustawy.
Nie ma wymogu, aby każdy rezultat pracy pracownika stanowił utwór. Wystarczy, że potencjalnie istnieje taka możliwość, aby gdy już powstanie, był objęty ochroną wynikającą z prawa autorskiego.

Chwila nabycia praw autorskich

Pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu z chwilą jego przyjęcia. Przyjęcie utworu ma zatem znaczenie prawne. Jeśli utwór nie został przyjęty przez pracodawcę, prawa autorskie nie przechodzą na niego. Chodzi tutaj o akceptację utworu, potwierdzenie, że spełnia on wymagania stawiane przez pracodawcę. Najczęściej, jeśli utwory powstają regularnie i w dużej liczbie, przyjęcie utworu nie będzie wiązało się z jakimś oficjalnym potwierdzeniem. Przyjmuje się, że skierowanie przez pracodawcę utworu do eksploatacji, na przykład druk artykułu przekazanego przez pracownika, stanowi wyraz przyjęcia utworu. Takie dorozumiane przyjęcie utworu wywrze skutek, jeśli doszło do niego w okolicznościach znanych pracownikowi. Natomiast, jeżeli pracodawca nie zawiadomi twórcy (pracownika) w terminie sześciu miesięcy od dostarczenia utworu o jego nieprzyjęciu lub uzależnieniu przyjęcia od dokonania określonych zmian w wyznaczonym w tym celu odpowiednim terminie, uważa się, że utwór został przyjęty bez zastrzeżeń. Można umówić się na inny termin na przyjęcie utworu – krótszy lub dłuższy.
Granice nabycia praw autorskich
Z zagadnieniem autorskich praw majątkowych nierozerwalnie wiąże się pojęcie pól eksploatacji. Pola eksploatacji to sposób, w jaki moż...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "HR Business Partner"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy