Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo pracy w praktyce

26 marca 2020

NR 15 (Marzec 2020)

Jak bezpiecznie zorganizować pracę niepełnosprawnego pracownika w zespole?

143

Zatrudnienie osób niepełnosprawnych czasami kojarzy się z koniecznością podejmowania przez pracodawcę dużego wysiłku organizacyjnego. Niesłusznie. Pracownik niepełnosprawny podlega w większości takim samym zasadom pracy, jak pracownik pełnosprawny, a udogodnienia, które przyznają mu przepisy, wiążą się przede wszystkim z organizacją czasu pracy.

Zasady zatrudniania osób niepełnosprawnych reguluje ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych1. 

POLECAMY

Ustawowe reguły zatrudniania osób niepełnosprawnych mają zastosowanie, o ile niepełnosprawność pracownika została potwierdzona odpowiednim orzeczeniem o:

  • zakwalifikowaniu przez powiatowy zespół orzekający o niepełnosprawności do jednego z trzech stopni niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany, lekki),
  • całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy,
  • niepełnosprawności, wydanym przed ukończeniem 16. roku życia.
  1. Przesłanką zakwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności jest naruszona sprawność organizmu, niezdolność do pracy albo na tyle ograniczona zdolność do pracy, że możliwa jest jedynie w warunkach pracy chronionej. Osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób, ponieważ jest niezdolna do samodzielnej egzystencji (art. 4 ust. 1 ustawy). Oznacza to, że taka osoba nie może bez pomocy innych osób zaspokoić swoich życiowych potrzeb, takich jak poruszanie się czy komunikacja.
  2. Umiarkowany stopień niepełnosprawności spowodowany jest naruszoną sprawnością organizmu, niezdolnością do pracy lub zdolnością ograniczoną w takim stopniu, że wymaga warunków pracy chronionej. W przeciwieństwie do osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym, osoba o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wymaga czasowej albo częściowej pomocy innych osób (art. 4 ust. 2 ustawy).
  3. Takie naruszenie sprawności organizmu, które powoduje w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką ma osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, uzasadnia orzeczenie lekkiego stopnia niepełnosprawności. O podstawach do orzeczenia niepełnosprawności w tym stopniu mogą przesądzać także ograniczenia w pełnieniu ról społecznych, które jednak mogą być zniwelowane dzięki przedmiotom ortopedycznym, środkom pomocniczym czy technicznym (np. poręcze, uchwyty, specjalistyczne fotele itp.) – art. 4 ust. 3 ustawy. 

WAŻNE

Ograniczona zdolność do pracy wymagająca pracy w warunkach pracy chronionej nie pozbawia osób o znacznej lub umiarkowanej niepełnosprawności możliwości pracy u pracodawcy, który nie zapewnia warunków pracy chronionej. W takim jednak przypadku konieczne jest przystosowanie przez pracodawcę stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej (co podlega kontroli Państwowej Inspekcji Pracy) lub zatrudnienie w formie telepracy (art. 4 ust. 5 i 6 ustawy). 

Ustawa w art. 5 wprowadza klasyfikację orzeczeń lekarza orzecznika ZUS o zdolności do pracy umożliwiającą przypisanie tych orzeczeń do odpowiedniego stopnia niepełnosprawności w rozumieniu art. 4 ustawy. I tak orzeczenie o:

  • całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji równoznaczne jest z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
  • całkowitej niezdolności do pracy traktowane jest na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności,
  • częściowej niezdolności do pracy jest równoznaczne z orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności.
Tab. 1. Stopień niepełnosprawności
Źródło: art. 5 ustawy.
Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS Odpowiednik w stopniu niepełnosprawności
Całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji Znaczny stopień niepełnosprawności
Całkowita niezdolność do pracy Umiarkowany stopień niepełnosprawności
Częściowa niezdolność do pracy Lekki stopień niepełnosprawności

Czas pracy osoby niepełnosprawnej

Stosunek pracy pracowników niepełnosprawnych jest regulowany przede wszystkim przepisami Kodeksu pracy. Niemniej jednak ustawa zawiera szereg przepisów szczególnych dotyczących przede wszystkim czasu pracy osób niepełnosprawnych. Oznacza to, że przepisy Kodeksu pracy mają zastosowanie do stosunku pracy osób niepełnosprawnych w takim zakresie, w jakim nie jest on uregulowany odmiennie w ustawie.
Podstawowa zasada jest taka, że czas pracy osoby niepełnosprawnej nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo. Trzeba zwrócić uwagę, że pozornie tylko są to takie same normy czasu pracy, jak w przypadku pracowników bez orzeczonego stopnia niepełnosprawności. Kodeks pracy w art. 129 stanowi o 8 godzinach na dobę i przeciętnie 40 godzinach tygodniowo. Ta przeciętność powoduje, że w okresie rozliczeniowym mogą być tygodnie z większą liczbą godzin niż 40 – ta nadwyżka jest rekompensowana w innych tygodniach okresu rozliczeniowego. W przypadku pracownika niepełnosprawnego normy czasu pracy są określone na sztywno, co oznacza, że w żadnej dobie i w żadnym tygodniu wymienione limity nie mogą być przekroczone.
40-godzinny tydzień pracy to zasada, od której ustawa przewiduje wyjątki. Jeśli pracownik jest zakwalifikowany do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, dobowy i tygodniowy wymiar czasu pracy zostaje skrócony do odpowiednio: 
7 i 35 godzin (art. 15 ust. 1 i 2). Każda osoba niepełnosprawna, niezależnie od stopnia niepełnosprawności, nie może być zatrudniona w porze nocnej i w godzinach nadliczbowych (art. 15 ust. 3 ustawy).
Mimo że pracownik z umiarkowanym albo znacznym stopniem niepełnosprawności pracuje krócej, jego wynagrodzenie nie może na tym ucierpieć. Stosowanie skróconych norm czasu pracy nie może spowodować bowiem obniżenia wysokości wynagrodzenia wypłacanego w stałej miesięcznej wysokości. Godzinowe stawki wynagrodzenia zasadniczego, odpowiadające osobistemu zaszeregowaniu lub zaszeregowaniu wykonywanej pracy, przy przejściu na skrócone normy czasu pracy, o których mowa w art. 15 ustawy, ulegają podwyższeniu w stosunku, w jakim pozostaje dotychczasowy wymiar czasu pracy do tych norm. Wyrównanie to dotyczy nie tylko tych pracowników, co do których niepełnosprawność zostanie orzeczona w trakcie trwania stosunku pracy, lecz także tych, którzy już jako niepełnosprawni są przyjmowani do pracy.

Tab. 1. Normy czasu pracy
Źródło: art. 15 ustawy.
Stopień 
niepełnosprawności
Normy czasu
  dobowa tygodniowa
lekki 8 40
umiarkowany 7 35
znaczny 7 35

Wyżej wymienionych ograniczeń, a więc braku normy przeciętnej, skrócenia czasu pracy, zakazu pracy w porze nocnej i w godzinach nadliczbowych nie stosuje się w dwóch sytuacjach:

  • jeśli pracownik zatrudniony jest przy pilnowaniu, lub 
  • gdy na wniosek pracownika lekarz medycyny pracy lub w razie jego braku lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą wyrazi na to zgodę (art. 16 ustawy). 

Ustawodawca nie tłumaczy, co znaczy „zatrudnienie przy pilnowaniu”. Pojęcie to budzi wątpliwości, ale przyjmuje się, że chodzi tu o wykonywanie pracy polegającej na dozorowaniu (pilnowaniu) osób lub mienia. 
Dla skorzystania z możliwości wyłączenia ograniczeń, o których mowa w art. 15 ustawy, nie ma znaczenia stopień niepełnosprawności. Przykładowo więc osoba o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności może być zatrudniona na stanowisku stróża nocnego, a na stanowiskach niezwiązanyc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "HR Business Partner"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy